محمد مهدى ملايرى

141

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

جسته است شرحهائى هم كه بر كتابهاى كرجى نوشته شده همه‌جا او را كرجى نوشته‌اند ؛ و بىگفتگو است كه مطلع‌ترين كسان به نام و نسب كرجى شرح‌كنندگان كتابهاى او هستند . يكى از اين شرحها كتابى است به نام ( الشرح الشافى لكتاب الكافى فى الحساب ) تأليف محمد بن على بن الحسن بن احمد بن على الشهرزورى كه يك نسخه خطى آن در كتابخانهء ينى جامع به شماره 801 موجود است ، و ديگر شرح ديگرى است از همين كتاب الكافى از ابو عبد اللّه حسين بن احمد الشقاق كه نسخهء خطى آن در كتابخانهء سراى به شماره 3135 / 2 موجود و به نام ( شرح كتاب الكافى فى الحساب ) ذكر شده است ، و در اين شرح‌ها نسبت كرجى با جيم نوشته شده . و همچنين است نسخهء خطى ( الباهر ) از سموئيل بن يحيى المغربى كه در كتابخانهء أياصوفيا به شماره 2718 ثبت شده و تاريخ كتابت آن 725 هجرى است . . . زيرا در اين كتاب در بيش از سى مورد نام كرجى ذكر شده و حتى يك بار هم كرخى با خا نوشته نشده است ؛ و از اينها گذشته مقدمهء كتاب ( انماط المياه الخفية ) خود دليل قاطعى است كه كرجى اهل كرخ بغداد نبوده ، زيرا خود او در اين مقدمه گويد : « هنگامى كه به عراق وارد شدم و ديدم كه مردم آنجا از كوچك و بزرگ دانش دوست و قدرشناس علم هستند و دانشمندان را گرامى مىشمرند كتابهايى در حساب و هندسه تأليف كردم » و اين خود مىرساند كه او از جاى ديگر به عراق آمده بوده است . « گفتيم كه پس از « فرانتس و پكه » و « هوخهايم » كه دو كتاب از كتابهاى كرجى را ترجمه كردند « دلّاويدا » دو كتاب ديگر از اين رياضىدان معروف را معرفى كرد كه يكى از آنها كتاب نفيس ( البديع ) بود و ديگر كتاب ( علل حساب الجبر و المقابلة ) . كتاب ( البديع ) نشان‌دهندهء پيشرفتى است كه علم جبر تا اوائل قرن پنجم در جامعهء اسلامى داشته . از اين كتاب تنها يك نسخه خطى در كتابخانهء واتيكان موجود است . كتاب ( علل حساب الجبر و المقابلة ) نيز رسالهء كوچكى است كه نسخه‌اى منحصر به فرد از آن در 24 صفحه و اندى در اكسفورد وجود دارد .